Cebelitarık Boğazı nasıl yazılır ?

Cebelitarık Boğazı nasıl yazılır? Dilbilgisi, tarih ve adlandırma tartışmaları

Cebelitarık Boğazı doğru yazımıyla iki kelimeden oluşur; her ikisi de özel ad olduğu için büyük harfle başlar. Coğrafi özel adlara ek geldiğinde kesme işareti kullanılır: “Cebelitarık Boğazı’nda şiddetli akıntılar görülür.” örneğinde olduğu gibi. Bu kural, Türk Dil Kurumu’nun yazım ilkelerinde özel adlara gelen eklerin kesmeyle ayrılacağını belirten maddeye dayanır. [1]

“Cebelitarık” mı, “Cebelitarik” mi? Neden noktalı ı?

Türkçede Arapça kökenli “Cebelitarık” adı, köken anlamı “Tarık’ın dağı” olan Cebelü Târık / Jabal Ṭāriq tamlamasından gelir. Güncel Türkçe kullanımda noktalı “ı” harfiyle yazılır ve sonuna gelen “Boğazı” sözcüğüyle birlikte birleşik bir özel ada dönüşür: Cebelitarık Boğazı. İngilizcedeki “Strait of Gibraltar” karşılığıdır; fakat Türkçe metinlerde yerelleştirilmiş biçim tercih edilir. Adın tarihsel kaynağı, 711’de komutan Ṭāriq ibn Ziyād’ın bölgeye çıkışıyla ilişkilidir. [2]

Tarihsel arka plan: İsim nasıl yerleşti?

711 yılı sonrasında İberya’nın fethinde stratejik bir geçit olarak anılan bu boğaz, Arapça “Cebelü Târık” adıyla literatüre girdi; İspanyolca ve İngilizcedeki “Gibraltar” formları bu kökten türedi. Türkçedeki Cebelitarık biçimi, Osmanlıca ve klasik coğrafya metinleri üzerinden modern dile aktarılarak kalıcılaştı. Bu köken anlatısı, kişi adının (Târık) yer adına dönüşmesinin tipik bir örneğini sunar: kişiden türeyen toponimler, askeri-siyasi olaylarla birlikte diller arası dolaşıma girer ve her dilde kendi yazım normlarına uyarlanır. [2]

Güncel yazım ilkeleri: Büyük harf, kesme ve ek uyumu

Türkçe yazımda coğrafi özel adların her ögesi büyük harfle başlar: Cebelitarık ve Boğazı. Özel ada ek geldiğinde kesme zorunludur: Cebelitarık Boğazı’na, Cebelitarık Boğazı’ndan, Cebelitarık Boğazı’nın. TDK, bu kuralı “kesme işareti” başlığı altında açıklar. Ayrıca eklerin ses uyumuna girişi (ör. “-dan/-den”) Türkçenin genel fonoloji kurallarına göre yapılır. [1]

Akademik tartışmalar: Endonim–ekzonim, çeviri ve standartlaştırma

Coğrafi adların yazımı yalnızca dilbilgisi meselesi değildir; standardizasyon ve adlandırma politikaları da devrededir. Bir yerin kendi dilindeki adı (endonim) ile başka dillerde kullanılan karşılığı (ekzonim) arasında çoğu zaman gerilim yaşanır. Birleşmiş Milletler Coğrafi Adlar Uzmanlar Grubu (UNGEGN), ülkelerin yer adlarında tutarlılık sağlamasını ve ekzonim kullanımının azaltılmasını teşvik eder; amaç, haritalamada ve resmi belgelerde karışıklığı önlemektir. Türkçede “Gibraltar Boğazı” yerine Cebelitarık Boğazı demek, yerelleştirilmiş ekzonimin yerleşik kullanımına bir örnektir; bilimsel yayın bağlamında ise metindeki dil politikasının baştan belirtilmesi tavsiye edilir. [3]

Yaygın hatalar ve editoryal ipuçları

— Küçük harfle başlatma: “cebelitarık boğazı” yazımı yanlıştır; özel adların baş harfleri büyüktür. TDK’nın yazım kılavuzu bu konuda geneldir ve coğrafi adları da kapsar. [4]

— Kesmeyi atlama: “Cebelitarık Boğazında” yazımı, özel ada gelen eki ayırmadığı için yanlıştır; doğrusu “Cebelitarık Boğazı’nda”. [1]

— Yanlış harf kullanımı: “Cebelitarik” (noktasız) ya da “Cebel-i Tarık” gibi tarihî/yanlış biçimler, çağdaş yayında tercih edilmez; modern Türkçe imlada Cebelitarık kullanılır. (Etimoloji kökeni için bkz. Ṭāriq ibn Ziyād.) [2]

Uygulamalı örnek cümleler

Doğru: “Cebelitarık Boğazı’nda karşı akıntılar, Akdeniz’den Atlantik’e yüzey suyu taşır.” Doğru: “Araştırma, Cebelitarık Boğazı’nın deniz ulaşımındaki payını 20. yüzyıl boyunca karşılaştırıyor.” Doğru: “Haritalama standartlarında Cebelitarık Boğazı adı, Türkçe eklerle birlikte kullanıldı.” [1]

SEO ve içerik stratejisi: Doğru imla, doğru bulunabilirlik

Dijital içerik üretiminde doğru imla bulunabilirliğin parçasıdır. Başlıklarda ve metinde Cebelitarık Boğazı biçimi kullanılmalı; yanlış varyantlar (ör. “Cebelitarik bogazi”) metin içinde tercih edilmemeli, gerekiyorsa yalnızca açıklayıcı bağlamda anılmalıdır. Coğrafi adların standart yazımı, kullanıcı güvenini artırdığı gibi arşivlenebilirlik ve akademik atıf bütünlüğü de sağlar. Bu yaklaşım, UNGEGN’in tutarlılık vurgusuyla da uyumludur. [3]

Kısa sonuç

Cebelitarık Boğazı yazımı, Türkçe imla açısından büyük harf, doğru harf seçimi (noktalı “ı”) ve kesme işareti kurallarına uyar; eklerle birlikte “Cebelitarık Boğazı’nda/’na/’nın” biçimleri kullanılır. Tarihsel kökeni Ṭāriq ibn Ziyād’a dayanır; güncel adlandırma tartışmaları ise endonim–ekzonim ekseninde, standartlaştırma kurumlarının rehberliğiyle sürer. Böylece hem dilsel doğruluk hem de bilimsel tutarlılık korunur. [1]

Kaynakça

— TDK Yazım Kılavuzu ve “Kesme İşareti” bölümü. [4]

— Britannica, “Ṭāriq ibn Ziyād” maddesi (isim ve köken). [2]

— UNGEGN, Endonim/Ekzonim çalışma grubu sayfası ve raporları. [3]

—

Sources:

[1]: https://tdk.gov.tr/icerik/yazim-kurallari/kesme-isareti/?utm_source=chatgpt.com “Kesme İşareti ( ’ ) – Türk Dil Kurumu”

[2]: https://www.britannica.com/biography/Tariq-ibn-Ziyad?utm_source=chatgpt.com “Ṭāriq ibn Ziyād | Umayyad commander, Iberian conquest | Britannica”

[3]: https://ungegn.zrc-sazu.si/Home?utm_source=chatgpt.com “UNGEGN Working Group on Exonyms > Home – ZRC SAZU”

[4]: https://tdk.gov.tr/tdk/kurumsal/yazim-kilavuzu/?utm_source=chatgpt.com “Yazım Kılavuzu – Türk Dil Kurumu”